Etaamb.openjustice.be
Meertalige weergave van Arrest van --
← Terug naar "Uittreksel uit arrest nr. 107/2020 van 16 juli 2020 Rolnummer 7159 In zake : de prejudiciële vraag betreffende artikel 19, eerste en tweede lid, van de wetten op de Raad van State, gecoördineerd op 12 januari 1973, gesteld door de Raad van St Het Grondwettelijk Hof, samengesteld uit de voorzitters F. Daoût en A. Alen, en de rechters L. L(...)"
Uittreksel uit arrest nr. 107/2020 van 16 juli 2020 Rolnummer 7159 In zake : de prejudiciële vraag betreffende artikel 19, eerste en tweede lid, van de wetten op de Raad van State, gecoördineerd op 12 januari 1973, gesteld door de Raad van St Het Grondwettelijk Hof, samengesteld uit de voorzitters F. Daoût en A. Alen, en de rechters L. L(...) Extrait de l'arrêt n° 107/2020 du 16 juillet 2020 Numéro du rôle : 7159 En cause : la question préjudicielle relative à l'article 19, alinéas 1 er et 2, des lois sur le Conseil d'Etat, coordonnées le 12 janvier 1973, posée par le Co La Cour constitutionnelle, composée des présidents F. Daoût et A. Alen, et des juges L. Lavrysen(...)
GRONDWETTELIJK HOF COUR CONSTITUTIONNELLE
Uittreksel uit arrest nr. 107/2020 van 16 juli 2020 Extrait de l'arrêt n° 107/2020 du 16 juillet 2020
Rolnummer 7159 Numéro du rôle : 7159
In zake : de prejudiciële vraag betreffende artikel 19, eerste en En cause : la question préjudicielle relative à l'article 19, alinéas
tweede lid, van de wetten op de Raad van State, gecoördineerd op 12 1er et 2, des lois sur le Conseil d'Etat, coordonnées le 12 janvier
januari 1973, gesteld door de Raad van State. 1973, posée par le Conseil d'Etat.
Het Grondwettelijk Hof, La Cour constitutionnelle,
samengesteld uit de voorzitters F. Daoût en A. Alen, en de rechters L. composée des présidents F. Daoût et A. Alen, et des juges L. Lavrysen,
Lavrysen, J.-P. Moerman, T. Merckx-Van Goey, P. Nihoul, T. Giet, R. J.-P. Moerman, T. Merckx-Van Goey, P. Nihoul, T. Giet, R. Leysen, J.
Leysen, J. Moerman en M. Pâques, bijgestaan door de griffier P.-Y. Moerman et M. Pâques, assistée du greffier P.-Y. Dutilleux, présidée
Dutilleux, onder voorzitterschap van voorzitter F. Daoût, par le président F. Daoût,
wijst na beraad het volgende arrest : après en avoir délibéré, rend l'arrêt suivant :
I. Onderwerp van de prejudiciële vraag en rechtspleging I. Objet de la question préjudicielle et procédure
Bij arrest nr. 244.091 van 1 april 2019, waarvan de expeditie ter Par l'arrêt n° 244.091 du 1er avril 2019, dont l'expédition est
griffie van het Hof is ingekomen op 8 april 2019, heeft de Raad van parvenue au greffe de la Cour le 8 avril 2019, le Conseil d'Etat a
State de volgende prejudiciële vraag gesteld : posé la question préjudicielle suivante :
« Schendt artikel 19, eerste en tweede lid, van de wetten op de Raad « L'article 19, alinéas 1er et 2, des lois sur le Conseil d'Etat,
van State, gecoördineerd op 12 januari 1973, de artikelen 10, 11 en 13 coordonnées le 12 janvier 1973, viole-t-il les articles 10, 11 et 13
van de Grondwet, al dan niet in samenhang gelezen met artikel 6, lid de la Constitution, lus isolément ou en combinaison avec l'article 6,
1, van het Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de § 1er, de la Convention de sauvegarde des droits de l'homme et des
fundamentele vrijheden, in zoverre het, in het eerste lid, de libertés fondamentales, en ce que, en son alinéa 1er, il subordonne la
ontvankelijkheid van de erin beoogde beroepen afhankelijk stelt van de recevabilité des recours qu'il vise à leur introduction dans le délai
indiening ervan binnen de termijn die de Koning vermag te bepalen en qu'il habilite le Roi à déterminer et en ce que, en son alinéa 2, il
in zoverre het, in het tweede lid, bepaalt dat de verjaringstermijnen édicte que les délais de prescription pour les recours en annulation
voor de beroepen tot nietigverklaring van administratieve akten met des actes administratifs à caractère individuel ne prennent cours que
individuele strekking alleen een aanvang nemen op voorwaarde dat de si la notification par l'autorité administrative de l'acte ou de la
betekening door de administratieve overheid van de akte of van de décision à portée individuelle indique l'existence de ces recours
beslissing met individuele strekking het bestaan van die beroepen ainsi que les formes et délais à respecter, sans toutefois également
alsmede de in acht te nemen vormvoorschriften en termijnen vermeldt, viser les recours en cassation formés contre les décisions
zonder evenwel de cassatieberoepen ingesteld tegen de door de contentieuses rendues en dernier ressort par les juridictions
administratieve rechtscolleges in laatste aanleg gewezen beslissingen
in betwiste zaken eveneens te beogen ? ». administratives ? ».
(...) (...)
III. In rechte III. En droit
(...) (...)
B.1.1. Artikel 19, eerste en tweede lid, van de wetten op de Raad van B.1.1. L'article 19, alinéas 1er et 2, des lois sur le Conseil d'Etat,
State, gecoördineerd op 12 januari 1973 (hierna : de gecoördineerde coordonnées le 12 janvier 1973 (ci-après : les lois coordonnées sur le
wetten op de Raad van State), bepaalt : Conseil d'Etat), dispose :
« De aanvragen, moeilijkheden en beroepen tot nietigverklaring en « Les demandes, difficultés et recours en annulation et recours en
cassatieberoepen bedoeld bij de artikelen 11, 12, 13, 14 en 16, 1° tot cassation visés aux articles 11, 12, 13, 14 et 16, 1° à 8°, peuvent
8°, kunnen voor de afdeling bestuursrechtspraak worden gebracht door être portés devant la section du contentieux administratif par toute
elke partij welke doet blijken van een benadeling of van een belang en partie justifiant d'une lésion ou d'un intérêt et sont soumis par
worden schriftelijk ingediend bij de afdeling in de vormen en binnen écrit à la section dans les formes et délais déterminés par le Roi.
de termijn door de Koning bepaald.
De verjaringstermijnen voor de beroepen bedoeld bij artikel 14, § 1, Les délais de prescription pour les recours visés à l'article 14, § 1er,
nemen alleen een aanvang op voorwaarde dat de betekening door de ne prennent cours que si la notification par l'autorité administrative
administratieve overheid van de akte of van de beslissing met de l'acte ou de la décision à portée individuelle indique l'existence
individuele strekking het bestaan van die beroepen alsmede de in acht de ces recours ainsi que les formes et délais à respecter. Lorsque
te nemen vormvoorschriften en termijnen vermeldt. Indien aan die
verplichting niet wordt voldaan dan nemen de verjaringstermijnen een cette condition n'est pas remplie, les délais de prescription prennent
aanvang vier maanden nadat aan de betrokkene de akte of de beslissing cours quatre mois après que l'intéressé s'est vu notifier l'acte ou la
met individuele strekking ter kennis werd gebracht ». décision à portée individuelle ».
Uit het tweede lid van de in het geding zijnde bepaling blijkt dat
enkel de beroepen tot nietigverklaring worden beoogd door de Il ressort de l'alinéa 2 de la disposition en cause que seuls les
verplichting om, in de betekening van de individuele administratieve recours en annulation sont visés par l'obligation d'indiquer, dans la
akte of beslissing, het bestaan van die beroepen alsmede de in acht te notification de l'acte administratif individuel ou de la décision,
nemen vormvoorschriften en termijnen, en de modulering van de aanvang l'existence de ces recours, ainsi que les formes et délais à respecter
van de verjaringstermijnen te vermelden. et la modulation de la prise de cours des délais de prescription.
B.1.2. De administratieve cassatieberoepen maken het voorwerp uit van B.1.2. Les recours en cassation administrative font l'objet d'une
een onderscheiden regelgeving, namelijk het koninklijk besluit van 30 réglementation distincte, à savoir l'arrêté royal du 30 novembre 2006
november 2006 « tot vaststelling van de cassatie-procedure bij de Raad « déterminant la procédure en cassation devant le Conseil d'Etat ».
van State ». Dat koninklijk besluit voorziet niet in een soortgelijke Cet arrêté royal ne prévoit pas une obligation, similaire, de
verplichting tot vermelding, in de in cassatie bestreden beslissing, mentionner, dans la décision attaquée en cassation, l'existence, les
van het bestaan, de vormvoorschriften en de termijnen van beroep. formes et les délais de recours.
B.2. Aan het Hof wordt een vraag gesteld over de bestaanbaarheid van B.2. La Cour est interrogée sur la compatibilité de l'article 19,
artikel 19, tweede lid, van de gecoördineerde wetten op de Raad van alinéa 2, des lois coordonnées sur le Conseil d'Etat, avec les
State met de artikelen 10, 11 en 13 van de Grondwet, al dan niet in articles 10, 11 et 13 de la Constitution, lus isolément ou en
samenhang gelezen met artikel 6, lid 1, van het Europees Verdrag voor combinaison avec l'article 6, paragraphe 1, de la Convention
de rechten van de mens, in zoverre de verplichting tot het vermelden européenne des droits de l'homme, en ce que l'obligation d'indiquer
van het bestaan van het beroep alsmede de in acht te nemen l'existence du recours ainsi que les formes et délais à respecter ne
vormvoorschriften en termijnen enkel betrekking heeft op de beroepen concerne que les recours en annulation, à l'exclusion des recours en
tot nietigverklaring, met uitsluiting van de administratieve cassation administrative, ce qui créerait une différence de traitement
cassatieberoepen, hetgeen een discriminerend verschil in behandeling discriminatoire entre les destinataires d'une décision ou d'un acte
zou teweegbrengen tussen de adressaten van een beslissing of een akte contre lequel un recours en annulation est ouvert devant le Conseil
waartegen een beroep tot nietigverklaring bij de Raad van State d'Etat et les destinataires d'une décision rendue par une juridiction
openstaat en de adressaten van een door een administratief administrative contre laquelle un recours en cassation administrative
rechtscollege gewezen beslissing waartegen een administratief
cassatieberoep bij de Raad van State openstaat. est ouvert devant le Conseil d'Etat.
B.3. Het verschil in behandeling tussen bepaalde categorieën van B.3. La différence de traitement entre certaines catégories de
personen dat voortvloeit uit de toepassing van verschillende personnes qui découle de l'application de règles procédurales
procedureregels in verschillende omstandigheden houdt op zich geen différentes dans des circonstances différentes n'est pas
discriminatie in. Van discriminatie zou slechts sprake zijn indien het discriminatoire en soi. Il ne pourrait être question de discrimination
verschil in behandeling dat voortvloeit uit de toepassing van die que si la différence de traitement qui découle de l'application de ces
procedureregels een onevenredige beperking van de rechten van de règles de procédure entraînait une limitation disproportionnée des
daarbij betrokken personen met zich zou meebrengen. droits des personnes concernées.
B.4. Het beroep tot nietigverklaring van een bestuurshandeling, zoals B.4. Le recours en annulation d'un acte administratif, tel qu'il est
bedoeld in artikel 14, § 1, van de gecoördineerde wetten op de Raad visé par l'article 14, § 1er, des lois coordonnées sur le Conseil
van State, is een beroep, in eerste en in laatste aanleg, waarbij de wettigheid van een bestuurshandeling zowel in feite als in rechte kan worden betwist. Het cassatieberoep bij de Raad van State is daarentegen gericht tegen een beslissing in betwiste zaken gewezen in laatste aanleg door een administratief rechtscollege waarvoor de rechtzoekende alle elementen van de hem betreffende individuele beslissing zowel in feite als in rechte heeft kunnen betwisten. De Raad van State waarbij cassatieberoep is ingesteld, neemt geen kennis van de grond van de zaak. Bij zijn arrest nr. 38/2010 van 22 april 2010 heeft het Hof geoordeeld dat het verschil in behandeling tussen de personen die zich in het kader van beide soorten van contentieux bevinden, dat voortvloeide uit de kortere termijn waarin is voorzien om een administratief cassatieberoep in te stellen, bestaanbaar was met de Grondwet, aangezien dat beroep alleen betrekking heeft op rechtsvragen en niet op het geschil in zijn geheel, waarbij dat beroep volgt op minstens één aanleg die de betrokkenen reeds de gelegenheid heeft geboden hun grieven voor te leggen aan een onafhankelijk en onpartijdig rechtscollege. Het Hof heeft geoordeeld dat het verschil in behandeling met betrekking tot de duur van de beroepstermijnen geen onevenredige aantasting inhoudt van het recht van de rechtzoekende op een daadwerkelijk jurisdictioneel beroep. B.5. De prejudiciële vraag heeft geen betrekking op de verschillende termijnen die van toepassing zijn op, enerzijds, het beroep tot nietigverklaring en, anderzijds, het administratief cassatieberoep bij de Raad van State, maar op de ontstentenis van een verplichting om, in de betekening van de administratieve jurisdictionele beslissing, het bestaan van een administratief cassatieberoep alsmede de op dat beroep van toepassing zijnde vormvoorschriften en termijnen te vermelden. d'Etat, est un recours en première et dernière instance, qui permet de contester, tant en fait qu'en droit, la légalité d'un acte administratif. Le recours en cassation introduit auprès du Conseil d'Etat est, quant à lui, dirigé contre une décision contentieuse rendue en dernier ressort par une juridiction administrative devant laquelle le justiciable a pu contester, en fait et en droit, tous les éléments de la décision individuelle le concernant. Le Conseil d'Etat, saisi d'un recours en cassation, ne connaît pas du fond des affaires. Par l'arrêt n° 38/2010 du 22 avril 2010, la Cour a jugé que la différence de traitement entre les personnes se trouvant dans le cadre des deux contentieux, qui découlait du délai plus court prévu pour former un recours en cassation administrative, était compatible avec la Constitution, dès lors que ce recours ne porte que sur des questions de droit et non sur l'ensemble du litige, ce recours faisant suite à au moins une instance qui a déjà permis aux personnes concernées de soumettre leurs griefs à une juridiction indépendante et impartiale. La Cour a jugé que la différence de traitement relative à la durée des délais de recours ne porte pas une atteinte disproportionnée au droit du justiciable à un recours juridictionnel effectif. B.5. La question préjudicielle porte non pas sur les différents délais qui sont applicables, d'une part, au recours en annulation et, d'autre part, au recours en cassation administrative devant le Conseil d'Etat, mais sur l'absence d'une obligation d'indiquer, dans la notification de la décision juridictionnelle administrative, l'existence un recours en cassation administrative, ainsi que les formes et délais applicables à ce recours.
B.6.1. Artikel 13 van de Grondwet houdt een recht in op toegang tot de B.6.1. L'article 13 de la Constitution implique un droit d'accès au
bevoegde rechter. Dat recht zou inhoudsloos zijn indien niet voldaan juge compétent. Ce droit serait vide de tout contenu s'il n'était pas
is aan de vereisten van het eerlijk proces dat onder meer wordt satisfait aux exigences du procès équitable garanti notamment par
gewaarborgd in artikel 6 van het Europees Verdrag voor de rechten van de mens. B.6.2. Het recht op toegang tot de rechter, dat een onderdeel is van het recht op een eerlijk proces, kan worden onderworpen aan ontvankelijkheidsvoorwaarden, met name wat betreft het instellen van een rechtsmiddel binnen een bepaalde termijn. Die voorwaarden mogen echter niet ertoe leiden dat het recht op zodanige wijze wordt beperkt dat de kern ervan wordt aangetast. Dit zou het geval zijn wanneer de beperkingen geen wettig doel nastreven of indien er geen redelijk verband van evenredigheid bestaat tussen de aangewende middelen en het nagestreefde doel. B.7. Het recht om een administratief cassatieberoep in te stellen tegen een administratieve jurisdictionele beslissing mag weliswaar worden omgeven met specifieke procedurele vereisten bij het aanwenden van rechtsmiddelen, maar die vereisten mogen het de rechtzoekende niet onmogelijk maken een beschikbaar rechtsmiddel aan te wenden. l'article 6 de la Convention européenne des droits de l'homme. B.6.2. Le droit d'accès au juge, qui constitue un aspect du droit a un procès équitable, peut être soumis a des conditions de recevabilité, notamment en ce qui concerne l'introduction d'une voie de recours dans un certain délai. Ces conditions ne peuvent cependant aboutir à restreindre le droit de manière telle que celui-ci s'en trouve atteint dans sa substance même. Tel serait le cas si les restrictions imposées ne tendaient pas vers un but légitime et s'il n'existait pas un rapport raisonnable de proportionnalité entre les moyens employés et le but visé. B.7. Le droit d'introduire un recours en cassation administrative contre une décision juridictionnelle administrative peut certes se prêter à des exigences procédurales spécifiques en ce qui concerne l'utilisation de voies de recours, mais ces exigences ne peuvent empêcher le justiciable de se prévaloir d'une voie de recours disponible.
B.8. Artikel 14, § 2, van de gecoördineerde wetten op de Raad van B.8. L'article 14, § 2, des lois coordonnées sur le Conseil d'Etat
State bepaalt dat de afdeling bestuursrechtspraak uitspraak doet over dispose que la section du contentieux administratif statue sur les
de cassatieberoepen ingesteld tegen de door de administratieve recours en cassation formés contre les décisions contentieuses rendues
rechtscolleges in laatste aanleg gewezen beslissingen in betwiste en dernier ressort par les juridictions administratives, pour
zaken wegens overtreding van de wet of wegens schending van contravention à la loi ou pour violation des formes, soit
substantiële of op straffe van nietigheid voorgeschreven vormen. substantielles, soit prescrites à peine de nullité.
B.9.1. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft geoordeeld B.9.1. La Cour européenne des droits de l'homme a jugé que les règles
dat de regels met betrekking tot de mogelijkheden inzake de concernant les possibilités des voies de recours et les délais doivent
rechtsmiddelen en de termijnen niet alleen duidelijk worden gesteld, être non seulement posées avec clarté, mais aussi portées à la
maar ook dat zij zo expliciet mogelijk aan de rechtzoekenden ter connaissance des justiciables de la manière la plus explicite
kennis worden gebracht, opdat die gebruik ervan kunnen maken possible, afin que ceux-ci puissent en faire usage conformément à la
overeenkomstig de wet (EHRM, 1 maart 2011, Faniel t. België, § 30; 31 loi (CEDH, 1er mars 2011, Faniel c. Belgique, § 30; 31 janvier 2012,
januari 2012, Assunçao Chaves t. Portugal, § 81). Die arresten hadden Assunçao Chaves c. Portugal, § 81). Toutefois, ces arrêts portaient
evenwel enkel betrekking op het rechtsmiddel van verzet tegen een uniquement sur la voie de recours de l'opposition contre une décision
rechterlijke beslissing die bij verstek is gewezen. In geval van een judiciaire rendue par défaut. Dans le cas d'un pourvoi en cassation,
cassatieberoep mogen de ontvankelijkheidsvoorwaarden strikter zijn les conditions de recevabilité peuvent être plus rigoureuses (CEDH,
(EHRM, grote kamer, 5 april 2018, Zubac t. Kroatië, § 82). grande chambre, 5 avril 2018, Zubac c. Croatie, § 82).
B.9.2. De vermelding van het bestaan van rechtsmiddelen in de B.9.2. L'indication de l'existence de voies de recours dans la
betekening van een jurisdictionele beslissing is een essentieel
element van het algemeen beginsel van behoorlijke rechtsbedeling en notification d'une décision juridictionnelle constitue un élément
van het recht op toegang tot de rechter, dat voortvloeit uit artikel essentiel du principe général de la bonne administration de la justice
13 van de Grondwet. et du droit d'accès au juge, qui découle de l'article 13 de la
B.10. Aangezien de verwachtingen met betrekking tot het recht op een Constitution. B.10. Dès lors que les attentes liées au droit à un procès équitable
eerlijk proces en het informeren van de rechtzoekende dat inherent is et l'information du justiciable inhérente au droit d'accès au juge
aan het recht op toegang tot de rechter, even reëel en legitiem zijn sont aussi réelles et légitimes chez les destinataires d'une décision
bij de adressaten van een beslissing van een administratief d'une juridiction administrative que chez les destinataires d'un acte
rechtscollege als bij de adressaten van een individuele
administratieve akte, doet het ontbreken van de voormelde verplichting administratif individuel, l'absence de l'obligation précitée porte
zonder redelijke verantwoording afbreuk aan dat beginsel. Het atteinte à ce principe, sans qu'existe à cet égard une justification
ontbreken van die vermelding kan niet worden verantwoord door de door raisonnable. L'absence de cette indication ne saurait être justifiée
de Ministerraad aangevoerde doelstelling om de beginselen van par l'objectif, invoqué par le Conseil des ministres, de garantir les
behoorlijk bestuur en de rechtszekerheid te waarborgen. Een dergelijke principes d'une bonne administration et de la sécurité juridique.
doelstelling is weliswaar legitiem, doch zou evenzeer worden Certes, un tel objectif est légitime, mais il pourrait être tout
gewaarborgd indien de betekening van de administratieve autant garanti si la notification de la décision juridictionnelle
jurisdictionele beslissing de administratieve cassatieberoepen alsmede administrative faisait mention des recours en cassation administrative
de in acht te nemen vormvoorschriften en termijnen zou vermelden. ainsi que des formalités et délais à respecter.
B.11. De prejudiciële vraag dient in die mate bevestigend te worden B.11. Dans cette mesure, la question préjudicielle appelle une réponse
beantwoord. affirmative.
B.12. Het staat aan de wetgever om de nadere regels te bepalen van de B.12. Il appartient au législateur de déterminer les modalités de
verplichting om in de betekening van de administratieve l'obligation d'indiquer, dans la notification de la décision
jurisdictionele beslissing het bestaan van een administratief
cassatieberoep alsmede de vormvoorschriften en termijnen ervan te juridictionnelle administrative, l'existence d'un recours en cassation
vermelden. In afwachting van een optreden van de wetgever staat het administrative ainsi que ses formes et délais. Dans l'attente d'une
aan de verwijzende rechter om een einde te maken aan de vastgestelde intervention du législateur, il appartient au juge a quo de mettre fin
ongrondwettigheid door de regeling die is neergelegd in artikel 19, à l'inconstitutionnalité constatée, en appliquant, par analogie, la
tweede lid, van de gecoördineerde wetten op de Raad van State bij réglementation contenue dans l'article 19, alinéa 2, des lois
analogie toe te passen. coordonnées sur le Conseil d'Etat.
Om die redenen, Par ces motifs,
het Hof la Cour
zegt voor recht : dit pour droit :
Artikel 19, tweede lid, van de wetten op de Raad van State, L'article 19, alinéa 2, des lois sur le Conseil d'Etat, coordonnées le
gecoördineerd op 12 januari 1973, schendt de artikelen 10, 11 en 13 12 janvier 1973, viole les articles 10, 11 et 13 de la Constitution,
van de Grondwet, in zoverre niet in de verplichting is voorzien om, in en ce qu'il ne prévoit pas l'obligation d'indiquer, dans la
de betekening van de administratieve jurisdictionele beslissing, het
bestaan van een administratief cassatieberoep alsmede de notification de la décision juridictionnelle administrative,
vormvoorschriften en termijnen ervan te vermelden. l'existence d'un recours en cassation administrative ainsi que ses
Aldus gewezen in het Frans en het Nederlands, overeenkomstig artikel formes et délais. Ainsi rendu en langue française et en langue néerlandaise,
65 van de bijzondere wet van 6 januari 1989 op het Grondwettelijk Hof, conformément à l'article 65 de la loi spéciale du 6 janvier 1989 sur
op 16 juli 2020. la Cour constitutionnelle, le 16 juillet 2020.
De griffier, Le greffier,
P.-Y. Dutilleux P.-Y. Dutilleux
De voorzitter, Le président,
F. Daoût F. Daoût
^