Etaamb.openjustice.be
Meertalige weergave van Arrest van --
← Terug naar "Uittreksel uit arrest nr. 123/2009 van 16 juli 2009 Rolnummer 4667 In zake : het beroep tot gedeeltelijke vernietiging van het Vlaamse decreet van 10 juli 2008 houdende een kader voor het Vlaamse gelijkekansen- en gelijkebehandelingsbeleid, Het Grondwettelijk Hof, samengesteld uit de voorzitters M. Bossuyt en M. Melchior, en de rechter(...)"
Uittreksel uit arrest nr. 123/2009 van 16 juli 2009 Rolnummer 4667 In zake : het beroep tot gedeeltelijke vernietiging van het Vlaamse decreet van 10 juli 2008 houdende een kader voor het Vlaamse gelijkekansen- en gelijkebehandelingsbeleid, Het Grondwettelijk Hof, samengesteld uit de voorzitters M. Bossuyt en M. Melchior, en de rechter(...) Extrait de l'arrêt n° 123/2009 du 16 juillet 2009 Numéro du rôle : 4667 En cause : le recours en annulation partielle du décret flamand du 10 juillet 2008 portant le cadre de la politique flamande de l'égalité des chances et de traitement, La Cour constitutionnelle, composée des présidents M. Bossuyt et M. Melchior, et des juges P. Ma(...)
GRONDWETTELIJK HOF COUR CONSTITUTIONNELLE
Uittreksel uit arrest nr. 123/2009 van 16 juli 2009 Extrait de l'arrêt n° 123/2009 du 16 juillet 2009
Rolnummer 4667 Numéro du rôle : 4667
In zake : het beroep tot gedeeltelijke vernietiging van het Vlaamse En cause : le recours en annulation partielle du décret flamand du 10
decreet van 10 juli 2008 houdende een kader voor het Vlaamse juillet 2008 portant le cadre de la politique flamande de l'égalité
gelijkekansen- en gelijkebehandelingsbeleid, ingesteld door de « des chances et de traitement, introduit par la « Landelijke
Landelijke Bediendencentrale - Nationaal Verbond voor Kaderpersoneel » Bediendecentrale - Nationaal Verbond voor Kaderpersoneel » et
en Ferdinand Wyckmans. Ferdinand Wyckmans.
Het Grondwettelijk Hof, La Cour constitutionnelle,
samengesteld uit de voorzitters M. Bossuyt en M. Melchior, en de composée des présidents M. Bossuyt et M. Melchior, et des juges P.
rechters P. Martens, R. Henneuse, E. De Groot, L. Lavrysen en E. Martens, R. Henneuse, E. De Groot, L. Lavrysen et E. Derycke, assistée
Derycke, bijgestaan door de griffier P.-Y. Dutilleux, onder voorzitterschap van voorzitter M. Bossuyt, du greffier P.-Y. Dutilleux, présidée par le président M. Bossuyt,
wijst na beraad het volgende arrest : après en avoir délibéré, rend l'arrêt suivant :
I. Onderwerp van het beroep en rechtspleging I. Objet du recours et procédure
Bij verzoekschrift dat aan het Hof is toegezonden bij op 23 maart 2009 Par requête adressée à la Cour par lettre recommandée à la poste le 23
ter post aangetekende brief en ter griffie is ingekomen op 24 maart mars 2009 et parvenue au greffe le 24 mars 2009, un recours en
2009, is beroep tot vernietiging ingesteld van de artikelen 6, § 1, annulation des articles 6, § 1er, 1°, 16, §§ 1er, 2 et 3, 17, § 1er,
1°, 16, §§ 1, 2 en 3, 17, § 1, 18, 21, §§ 1 en 2, 25, 26, 27, 31, 32, 18, 21, §§ 1er et 2, 25, 26, 27, 31, 32, 36, §§ 2 et 3, et 40 du
36, §§ 2 en 3, en 40 van het Vlaamse decreet van 10 juli 2008 houdende décret flamand du 10 juillet 2008 portant le cadre de la politique
een kader voor het Vlaamse gelijkekansen- en gelijkebehandelingsbeleid flamande de l'égalité des chances et de traitement (publié au Moniteur
(bekendgemaakt in het Belgisch Staatsblad van 23 september 2008) door belge du 23 septembre 2008) a été introduit par la « Landelijke
de « Landelijke Bediendencentrale - Nationaal Verbond voor Bediendecentrale - Nationaal Verbond voor Kaderpersoneel », dont le
Kaderpersoneel », met zetel te 2000 Antwerpen, Sudermanstraat 5, en siège est établi à 2000 Anvers, Sudermansstraat 5, et Ferdinand
Ferdinand Wyckmans, wonende te 2530 Boechout, Lange Kroonstraat 20. Wyckmans, demeurant à 2530 Boechout, Lange Kroonstraat 20.
Op 2 april 2009 hebben de rechters-verslaggevers E. Derycke en R. Le 2 avril 2009, en application de l'article 72, alinéa 1er, de la loi
Henneuse, met toepassing van artikel 72, eerste lid, van de bijzondere
wet van 6 januari 1989, het Hof ervan in kennis gesteld dat zij ertoe spéciale du 6 janvier 1989, les juges-rapporteurs E. Derycke et R.
zouden kunnen worden gebracht voor te stellen een arrest van Henneuse ont informé la Cour qu'ils pourraient être amenés à proposer
onmiddellijk antwoord te wijzen. de rendre un arrêt de réponse immédiate.
(...) (...)
II. In rechte II. En droit
(...) (...)
B.1. Het bestreden decreet beoogt een kader voor het Vlaamse B.1. Le décret attaqué vise à créer un cadre pour la politique
gelijkekansenbeleid te scheppen. Daarnaast creëert het decreet een flamande d'égalité des chances. Il crée en outre un cadre général pour
algemeen kader voor de bestrijding van discriminatie met betrekking la lutte contre la discrimination en ce qui concerne les compétences
tot de bevoegdheden van de Vlaamse Gemeenschap en het Vlaamse Gewest de la Communauté flamande et de la Région flamande (article 2).
(artikel 2). Het bestreden decreet beoogt de omzetting van Europese richtlijnen en Le décret attaqué vise à transposer des directives européennes et à
de uitvoering van verdragen inzake de strijd tegen discriminatie mettre en oeuvre des conventions en matière de lutte contre la
(artikel 3). discrimination (article 3).
B.2. Het decreet verbiedt discriminatie op grond van « geslacht, B.2. Le décret interdit la discrimination fondée sur « le sexe, l'âge,
leeftijd, seksuele geaardheid, burgerlijke staat, geboorte, vermogen, l'orientation sexuelle, l'état civil, la naissance, le patrimoine, la
geloof of levensbeschouwing, politieke overtuiging, taal, conviction religieuse ou philosophique, les convictions politiques, la
gezondheidstoestand, handicap, fysieke of genetische eigenschap, langue, l'état de santé, le handicap, les caractéristiques physiques
sociale positie, nationaliteit, zogenaamd ras, huidskleur, afkomst, of ou génétiques, la position sociale, la nationalité, la race, la
nationale of etnische afstamming » (artikel 16, § 3). Een minder couleur de peau, l'origine ou la descendance nationale ou ethnique »
gunstige behandeling in een vergelijkbare situatie op grond van « (article 16, § 3). Un traitement moins favorable, dans une situation
zwangerschap, bevalling of moederschap » of op grond van « comparable, pour cause de « grossesse, d'accouchement ou de maternité
transseksualiteit » wordt gelijkgesteld met een minder gunstige » ou de « transsexualité » est assimilé à un traitement moins
behandeling in een vergelijkbare situatie op grond van geslacht favorable, dans une situation comparable, fondé sur le sexe (article
(artikel 16, §§ 4 en 5). 16, §§ 4 et 5).
B.3.1. De verzoekende partijen voeren in de eerste plaats aan dat het B.3.1. Les parties requérantes font valoir en premier lieu que le
decreet zelf in strijd is met het beginsel van gelijkheid en décret est lui-même contraire au principe d'égalité et de
niet-discriminatie in zoverre het enkel van toepassing is in geval van non-discrimination en ce qu'il s'applique uniquement en cas de
discriminatie op een van de voormelde gronden en niet in geval van discrimination fondée sur un des motifs précités et non en cas de
discriminatie op andere gronden (eerste onderdeel van het eerste discrimination fondée sur d'autres motifs (première branche du premier
middel). moyen).
B.3.2. Zelfs wanneer het gaat om verhoudingen tussen privépersonen, B.3.2. Même lorsqu'il s'agit de relations entre personnes privées, le
zou de wetgever niet kunnen afwijken van het algemene
discriminatieverbod dat uitdrukkelijk is gewaarborgd bij de artikelen législateur ne pourrait déroger à l'interdiction générale des
10 en 11 van de Grondwet, al dan niet in samenhang gelezen met artikel 14 van het Europees Verdrag voor de rechten van de mens en artikel 26 van het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten. Het aannemen van een gesloten lijst zou dus in geen geval kunnen worden geïnterpreteerd in die zin dat discriminaties op gronden die niet in de lijst voorkomen, worden toegestaan. Wanneer de wetgever, om zich te conformeren aan de verplichtingen van de Europese richtlijnen, in een specifieke procedure voorziet die afwijkt van de regels van het gerechtelijk recht, mag hij die afwijkende procedure voorbehouden voor de discriminaties die door de voormelde richtlijnen worden beoogd en daaraan discriminaties toevoegen waarvoor hij dezelfde bescherming noodzakelijk acht. Het behoort immers tot de beoordelingsbevoegdheid van de wetgever om de discriminaties op gronden die hij het meest verwerpelijk acht discriminations, expressément garantie par les articles 10 et 11 de la Constitution, combinés ou non avec l'article 14 de la Convention européenne des droits de l'homme et avec l'article 26 du Pacte international relatif aux droits civils et politiques. L'adoption d'une liste fermée ne pourrait donc en aucun cas être interprétée comme autorisant des discriminations pour des motifs ne figurant pas dans la liste. Lorsque le législateur, pour se conformer aux exigences de directives européennes, organise une procédure spécifique qui déroge aux règles ordinaires du droit judiciaire, il peut réserver cette procédure dérogatoire aux discriminations visées par les directives précitées et y ajouter celles contre lesquelles il estime devoir organiser la même protection. En effet, il relève du pouvoir d'appréciation du législateur de lutter expressément avec le plus d'intensité contre les discriminations fondées sur des motifs qu'il considère comme étant les
nadrukkelijk te bestrijden (arrest nr. 17/2009, B.14.5; arrest nr. plus abjects (arrêt n° 17/2009, B.14.5; arrêt n° 41/2009, B.9; arrêt
41/2009, B.9; arrest nr. 64/2009, B.7.5). n° 64/2009, B.7.5).
Het feit dat een discriminatiegrond niet in de lijst is opgenomen, Le fait qu'un motif de discrimination ne figure pas dans la liste a
heeft weliswaar tot gevolg dat de specifieke bescherming die het certes pour effet que la protection spécifique offerte par le décret
betrokken decreet biedt niet van toepassing is, maar betekent niet dat en cause ne s'applique pas, mais ceci ne signifie pas que les victimes
de slachtoffers van een discriminatie op een dergelijke grond van elke d'une discrimination fondée sur un tel motif soient privées de toute
rechtsbescherming zijn uitgesloten. Elke ongelijke behandeling in de protection juridique. En effet, tout traitement inégal dans les
verhoudingen tussen burgers waarvoor geen verantwoording kan worden rapports entre les citoyens auquel aucune justification ne peut être
gegeven, maakt immers een discriminatie uit en derhalve een foutief donnée constitue une discrimination et, dès lors, un comportement
gedrag, dat tot een burgerrechtelijke sanctie, met name een fautif qui peut donner lieu à une sanction civile, notamment à une
schadevergoeding, aanleiding kan geven. Bovendien kan de rechter een indemnisation. En outre, le juge peut annuler une clause contractuelle
discriminerend contractueel beding op grond van de artikelen 6, 1131 discriminatoire sur la base des articles 6, 1131 et 1133 du Code civil
en 1133 van het Burgerlijk Wetboek nietig verklaren omdat het indruist au motif qu'elle est contraire à l'ordre public. Ces sanctions ne sont
tegen de openbare orde. Die sancties zijn weliswaar niet identiek aan certes pas identiques aux mesures spécifiques prévues pour les motifs
de specifieke maatregelen voor de bijzonder beschermde de discrimination particulièrement protégés, mais cette différence de
discriminatiegronden, maar dat verschil in aard van de sancties is nature des sanctions n'est pas disproportionnée et ne permet dès lors
niet onevenredig en volstaat derhalve niet om tot een discriminatie te pas de conclure à une discrimination (arrêt n° 17/2009,B.14.7; arrêt
besluiten (arrest nr. 17/2009, B.14.7; arrest nr. 41/2009, B.11;
arrest nr. 64/2009, B.7.7). n° 41/2009, B.11; arrêt n° 64/2009, B.7.7).
B.3.3. Het eerste onderdeel van het eerste middel is niet gegrond. B.3.3. En sa première branche, le premier moyen n'est pas fondé.
B.4.1. De verzoekende partijen betwisten inzonderheid het ontbreken B.4.1. Les parties requérantes contestent en particulier l'absence «
van « het lidmaatschap van een representatieve werknemersorganisatie, de l'affiliation à une organisation représentative des travailleurs,
de syndicale overtuiging en syndicale activiteit » in de lijst van de la conviction syndicale et de l'activité syndicale » de la liste
discriminatiegronden (tweede onderdeel van het eerste middel). des motifs de discrimination (deuxième branche du premier moyen).
B.4.2. Het lidmaatschap van of het behoren tot een vakorganisatie en B.4.2. L'affiliation ou l'appartenance à une organisation syndicale et
de activiteit die in het kader van een dergelijke organisatie wordt l'activité menée dans le cadre d'une telle organisation doivent être
gevoerd, moeten worden beschouwd als uitingen van de syndicale mening considérées comme des manifestations de l'opinion syndicale de la
van de betrokken persoon. Het slachtoffer van een discriminatie op personne concernée. La victime d'une discrimination fondée sur son
grond van zijn lidmaatschap van een vakorganisatie, van het feit dat affiliation, son appartenance ou son activité syndicales est dès lors
hij daartoe behoort of van zijn syndicale activiteit is derhalve
eveneens het slachtoffer van een discriminatie op grond van zijn également victime d'une discrimination fondée sur ses convictions en
syndicale overtuiging, zodat de drie aangehaalde discriminatiegronden matière syndicale, de sorte que les trois motifs de discrimination
vervat zijn in die van de syndicale overtuiging. cités sont compris dans celui de la conviction syndicale.
In zijn arrest nr. 64/2009 (B.8.15) heeft het Hof, uitspraak doende Dans l'arrêt n° 64/2009 (B.8.15), la Cour, statuant sur un grief
over een soortgelijke grief met betrekking tot de wet van 10 mei 2007 similaire relatif à la loi du 10 mai 2007 tendant à lutter contre
ter bestrijding van bepaalde vormen van discriminatie, geoordeeld dat certaines formes de discrimination, a estimé que le législateur, en
de wetgever, door onder de opgesomde discriminatiegronden niet de n'inscrivant pas, parmi les motifs de discrimination, celui de la
grond van de syndicale overtuiging op te nemen, de slachtoffers van conviction syndicale, a traité différemment, sans justification
discriminatie op basis van die grond en de slachtoffers van raisonnable, les victimes d'une discrimination fondée sur ce motif et
discriminatie op basis van een van de gronden opgesomd in artikel 4, les victimes d'une discrimination fondée sur un des motifs énumérés
4°, van de voormelde wet zonder redelijke verantwoording verschillend par l'article 4, 4°, de la loi précitée.
heeft behandeld.
B.4.3. Om dezelfde redenen, mutatis mutandis, als in het arrest nr. B.4.3. Pour les mêmes motifs, mutatis mutandis, que dans l'arrêt n°
64/2009, is het tweede onderdeel van het eerste middel gegrond. 64/2009, le premier moyen, en sa seconde branche, est fondé. Il
Artikel 16, § 3, van het bestreden decreet dient te worden vernietigd, convient d'annuler l'article 16, § 3, du décret attaqué, mais
doch alleen in zoverre de syndicale overtuiging niet in de lijst van uniquement en ce que la conviction syndicale ne figure pas sur la
discriminatiegronden is opgenomen. liste des motifs de discrimination.
B.4.4. Daar de lacune is gesitueerd in de aan het Hof voorgelegde B.4.4. La lacune étant située dans les textes soumis à la Cour et
teksten en de vernietiging op voldoende nauwkeurige en volledige wijze l'annulation étant exprimée de façon suffisamment précise et complète,
is uitgedrukt, vloeit uit die vernietiging voort dat het, in il découle de cette annulation que dans l'attente d'une intervention
afwachting van een wetgevend optreden, aan de rechters bij wie législative, il appartient aux juges saisis de demandes civiles
burgerlijke vorderingen met betrekking tot een discriminatie op grond
van de syndicale overtuiging zijn ingediend, staat om de gedeeltelijk relatives à une discrimination fondée sur la conviction syndicale
vernietigde bepalingen toe te passen met inachtneming van de artikelen d'appliquer les dispositions partiellement annulées dans le respect
10 en 11 van de Grondwet. des articles 10 et 11 de la Constitution.
Het wettigheidsbeginsel in strafzaken, volgens hetwelk niemand kan En revanche, le principe de légalité en matière pénale, selon lequel
worden vervolgd dan in de gevallen die de wet bepaalt, verbiedt nul ne peut être poursuivi que dans les cas prévus par la loi,
daarentegen de strafgerechten, bij ontstentenis van een wetswijziging, interdit qu'en l'absence de modification législative, les juridictions
die door het Hof afgekeurde lacune inzake syndicale overtuiging op te pénales comblent la lacune en matière de conviction syndicale
vullen. sanctionnée par la Cour.
B.5.1. Het tweede middel van de verzoekende partijen heeft betrekking
op artikel 27 van het bestreden decreet, dat bepaalt : B.5.1. Le deuxième moyen des parties requérantes concerne l'article 27
du décret attaqué, qui dispose :
« § 1. De bepalingen die strijdig zijn met dit decreet en de « § 1er. Les dispositions contraires au présent décret et les
bepalingen volgens welke een of meer contracterende partijen bij dispositions en vertu desquelles une ou plusieurs parties
voorbaat afzien van de rechten die door dit decreet gewaarborgd contractantes renoncent d'avance aux droits garantis par le présent
worden, zijn nietig. décret sont nulles.
§ 2. Onder bepalingen in de zin van § 1 worden verstaan, § 2. Par disposition au sens du § 1er, on entend les dispositions
administratives et les dispositions reprises dans les contrats
bestuursrechtelijke bepalingen, bepalingen, opgenomen in individuele individuels et conventions collectives ou les règlements, ainsi que
of collectieve overeenkomsten of reglementen, en de bepalingen, les dispositions reprises dans des documents promulgués de manière
opgenomen in eenzijdig uitgevaardigde documenten ». unilatérale ».
Volgens de verzoekende partijen schenden die bepalingen de artikelen Selon les parties requérantes, ces dispositions violent les articles
10 en 11 van de Grondwet omdat eenzijdige rechtshandelingen die niet 10 et 11 de la Constitution au motif que les actes juridiques
unilatéraux qui ne figurent pas dans « des documents » ne pourraient
in « documenten » voorkomen, niet op grond van artikel 27 nietig être déclarés nuls sur la base de l'article 27 et que la sanction de
zouden kunnen worden verklaard en omdat de nietigheidssanctie geen nullité ne pourrait trouver à s'appliquer en cas de renonciation
toepassing zou kunnen vinden in geval van een verzaking op het ogenblik van of na de discriminatie. formulée au moment de la discrimination ou après celle-ci.
B.5.2. In zijn arrest nr. 64/2009 (B.12.4) heeft het Hof, uitspraak B.5.2. Dans son arrêt n° 64/2009 (B.12.4), la Cour, statuant sur un
doende over een soortgelijke grief met betrekking tot de voormelde wet van 10 mei 2007, geoordeeld dat de niet-schriftelijke eenzijdige handelingen of niet-schriftelijke overeenkomsten, zoals dezelfde handelingen wanneer zij in een geschrift zijn opgenomen, volledig zijn onderworpen aan de bepalingen van de voormelde wet, en dat aan de auteurs ervan de sancties kunnen worden opgelegd waarin zij voorziet indien zij zich aan een discriminatie in de zin van die wet schuldig hebben gemaakt, zodat het slachtoffer van een discriminerende weigering tot aanwerving of van een discriminerend ontslag die mondeling worden meegedeeld, niet anders wordt behandeld dan het slachtoffer van een discriminerende weigering tot aanwerving of van een discriminerend ontslag die schriftelijk worden meegedeeld. Aangezien het bepalingen van openbare orde betreft, heeft het Hof het in hetzelfde arrest (B.13.2) evenwel niet verantwoord geacht de nietigheid van bedingen waarmee een van de partijen afziet van de bij de wet gewaarborgde rechten, te beperken tot die vóór de vastgestelde discriminatie, en van die nietigheid de bedingen uit te sluiten waarmee een partij gelijktijdig met of na de discriminatie zou afzien van de bescherming van de wet. grief similaire relatif à la loi précitée du 10 mai 2007, a estimé que les actes unilatéraux ou conventions non écrits sont, comme les mêmes actes quand ils font l'objet d'un écrit, entièrement soumis aux dispositions de la loi précitée, et que leurs auteurs sont passibles des sanctions qu'elle prévoit s'ils ont commis une discrimination au sens de celle-ci, de sorte que la victime d'un refus d'embauche ou d'un licenciement discriminatoire signifiés oralement n'est pas traitée différemment de la victime d'un refus d'embauche ou d'un licenciement discriminatoires signifiés par écrit. Dès lors qu'il s'agit de dispositions d'ordre public, la Cour a, dans le même arrêt (B.13.2), toutefois estimé qu'il n'était pas justifié de limiter la nullité des clauses qui prévoient qu'une des parties renonce aux droits garantis par la loi à celles qui sont antérieures à la discrimination constatée et d'exclure de cette nullité les clauses par lesquelles une partie renoncerait à la protection de la loi concomitamment ou postérieurement à la discrimination.
B.5.3. Teneinde elke rechtsonzekerheid te voorkomen, dienen in artikel B.5.3. Afin d'éviter toute insécurité juridique, il convient d'annuler
27, § 1, van het bestreden decreet, zoals in artikel 15 van de wet van les mots « par avance » dans l'article 27, § 1er, du décret attaqué,
10 mei 2007 (zie arrest nr. 64/2009), de woorden « bij voorbaat » te comme dans l'article 15 de la loi du 10 mai 2007 (voy. arrêt n°
worden vernietigd, zodat de nietigheid waarin het voorziet van 64/2009), de sorte que la nullité qu'il prévoit s'applique à toute
toepassing is op elke afstand van de bij het decreet gewaarborgde renonciation aux droits garantis par le décret, quel que soit le
rechten, ongeacht het ogenblik waarop dat gebeurt. moment où cette renonciation intervient.
Om die redenen, Par ces motifs,
het Hof la Cour
- vernietigt artikel 16, § 3, van het Vlaamse decreet van 10 juli 2008 - annule l'article 16, § 3, du décret flamand du 10 juillet 2008
houdende een kader voor het Vlaamse gelijkekansen- en portant le cadre de la politique flamande de l'égalité des chances et
gelijkebehandelingsbeleid, doch enkel in zoverre het onder de daarin de traitement, mais uniquement en ce qu'il ne vise pas la conviction
opgesomde discriminatiegronden niet de syndicale overtuiging beoogt; syndicale parmi les motifs de discrimination énumérés dans cette disposition;
- vernietigt in artikel 27, § 1, van hetzelfde decreet de woorden « - annule les mots « par avance » dans l'article 27, § 1er, du même
bij voorbaat »; décret;
- verwerpt het beroep voor het overige. - rejette le recours pour le surplus.
Aldus uitgesproken in het Nederlands, het Frans en het Duits, Ainsi prononcé en langue néerlandaise, en langue française et en
overeenkomstig artikel 65 van de bijzondere wet van 6 januari 1989, op langue allemande, conformément à l'article 65 de la loi spéciale du 6
de openbare terechtzitting van 16 juli 2009. janvier 1989, à l'audience publique du 16 juillet 2009.
De griffier, De voorzitter, Le greffier, Le président,
P.-Y. Dutilleux. M. Bossuyt. P.-Y. Dutilleux. M. Bossuyt.
^