Extrait de l'arrêt n° 160/2005 du 26 octobre 2005 Numéro du rôle : 3364 En cause : la question préjudicielle relative aux articles 664, 665, 672 et 692 du Code judiciaire, posée par le Tribunal du travail de Bruxelles. La Cour d'arbitrag composée des présidents M. Melchior et A. Arts, et des juges P. Martens, R. Henneuse, E. De Groot, (...) | Uittreksel uit arrest nr. 160/2005 van 26 oktober 2005 Rolnummer 3364 In zake : de prejudiciële vraag betreffende de artikelen 664, 665, 672 en 692 van het Gerechtelijk Wetboek, gesteld door de Arbeidsrechtbank te Brussel. Het Arbitrageh samengesteld uit de voorzitters M. Melchior en A. Arts, en de rechters P. Martens, R. Henneuse, E. (...) |
---|---|
COUR D'ARBITRAGE | ARBITRAGEHOF |
Extrait de l'arrêt n° 160/2005 du 26 octobre 2005 | Uittreksel uit arrest nr. 160/2005 van 26 oktober 2005 |
Numéro du rôle : 3364 | Rolnummer 3364 |
En cause : la question préjudicielle relative aux articles 664, 665, | In zake : de prejudiciële vraag betreffende de artikelen 664, 665, 672 |
672 et 692 du Code judiciaire, posée par le Tribunal du travail de | en 692 van het Gerechtelijk Wetboek, gesteld door de Arbeidsrechtbank |
Bruxelles. | te Brussel. |
La Cour d'arbitrage, | Het Arbitragehof, |
composée des présidents M. Melchior et A. Arts, et des juges P. | samengesteld uit de voorzitters M. Melchior en A. Arts, en de rechters |
Martens, R. Henneuse, E. De Groot, L. Lavrysen et E. Derycke, assistée | P. Martens, R. Henneuse, E. De Groot, L. Lavrysen en E. Derycke, |
du greffier P.-Y. Dutilleux, présidée par le président M. Melchior, | bijgestaan door de griffier P.-Y. Dutilleux, onder voorzitterschap van voorzitter M. Melchior, |
après en avoir délibéré, rend l'arrêt suivant : | wijst na beraad het volgende arrest : |
I. Objet de la question préjudicielle et procédure | I. Onderwerp van de prejudiciële vraag en rechtspleging |
Par jugement du 12 janvier 2005 en cause de L.C. contre l'Etat belge, | Bij vonnis van 12 januari 2005 in zake L.C. tegen de Belgische Staat, |
waarvan de expeditie ter griffie van het Arbitragehof is ingekomen op | |
dont l'expédition est parvenue au greffe de la Cour d'arbitrage le 26 | 26 januari 2005, heeft de Arbeidsrechtbank te Brussel de volgende |
janvier 2005, le Tribunal du travail de Bruxelles a posé la question | |
préjudicielle suivante : | prejudiciële vraag gesteld : |
« Les articles 664, 665, 672 et 692 du Code judiciaire violent-ils les | « Schenden de artikelen 664, 665, 672 en 692 van het Gerechtelijk |
articles 10 et 11 de la Constitution, lus isolément ou en combinaison | Wetboek de artikelen 10 en 11 van de Grondwet, afzonderlijk of in |
avec l'article 6 de la Convention européenne des droits de l'homme et | samenhang gelezen met artikel 6 van het Europees Verdrag tot |
bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden | |
des libertés fondamentales du 4 novembre 1950, et/ou l'article 23, | van 4 november 1950, en/of artikel 23, derde lid, 2°, van de Grondwet, |
3ème alinéa, 2°, de la Constitution en ce que, dans le cadre d'une | |
expertise judiciaire décidée en vue de trancher un litige d'ordre | doordat zij, in het kader van een gerechtelijke expertise waartoe werd |
médical portant sur des prestations de sécurité sociale, ils ne | beslist om een medisch geschil te beslechten dat betrekking had op |
permettent pas à un assuré social qui ne dispose pas de moyens | socialezekerheidsprestaties, aan een sociaal verzekerde die niet over |
financiers suffisants, d'obtenir l'assistance judiciaire pour la | voldoende financiële middelen beschikt, geen rechtsbijstand toestaan |
désignation d'un médecin-conseil et la prise en charge de ses frais et | om een adviserend geneesheer aan te wijzen en om zijn kosten en |
honoraires, alors que l'assuré social dont les moyens financiers sont | honoraria ten laste te nemen, terwijl de sociaal verzekerde die over |
plus importants, dispose de la faculté de se faire assister par un | meer financiële middelen beschikt, de mogelijkheid heeft om zich door |
médecin-conseil ? ». | een adviserend geneesheer te laten bijstaan ? ». |
(...) | (...) |
III. En droit | III. In rechte |
(...) | (...) |
B.1.1. La demanderesse devant la juridiction a quo demande à la Cour | B.1.1. De eiseres voor de verwijzende rechter vraagt aan het Hof om de |
de procéder à la reformulation de la question préjudicielle. | prejudiciële vraag te herformuleren. |
B.1.2. Devant la Cour, les parties ne peuvent modifier ou faire | B.1.2. De partijen voor het Hof vermogen niet de inhoud van de |
modifier le contenu des questions préjudicielles. La reformulation | prejudiciële vragen te wijzigen of te doen wijzigen. De gesuggereerde |
suggérée apparaît cependant comme apportant à la question | herformulering lijkt evenwel in de prejudiciële vraag preciseringen |
préjudicielle des précisions qui n'en altèrent pas la portée et dont | aan te brengen die de inhoud ervan niet wijzigen en waarmee het Hof, |
la Cour pourra tenir compte à titre d'arguments. | als argumenten, rekening zal kunnen houden. |
B.2. La question porte sur les articles 664, 665, 672 et 692 du Code | B.2. De vraag heeft betrekking op de artikelen 664, 665, 672 en 692 |
judiciaire, qui disposent : | van het Gerechtelijk Wetboek die bepalen : |
« Art. 664.L'assistance judiciaire consiste à dispenser, en tout ou |
« Art. 664.Rechtsbijstand bestaat erin degenen die niet over de |
en partie, ceux qui ne disposent pas des revenus nécessaires pour | nodige inkomsten beschikken om de kosten van rechtspleging, zelfs van |
faire face aux frais d'une procédure, même extrajudiciaire, de payer | een buitengerechtelijke rechtspleging, te bestrijden, geheel of ten |
les droits de timbre, d'enregistrement, de greffe et d'expédition et les autres dépens qu'elle entraîne. Elle assure aussi aux intéressés la gratuité du ministère des officiers publics et ministériels, dans les conditions ci-après déterminées. Art. 665.L'assistance judiciaire est applicable : 1° à tous les actes relatifs aux demandes à porter ou pendantes devant un juge de l'ordre judiciaire ou administratif ou devant des arbitres; 2° aux actes relatifs à l'exécution des jugements et arrêts; |
dele te ontslaan van de betaling van de zegel-, registratie-, griffie- en uitgifterechten en van de andere kosten welke deze rechtspleging medebrengt. Hij verschaft aan de betrokkene ook kosteloos de tussenkomst van openbare en ministeriële ambtenaren onder de hierna bepaalde voorwaarden. Art. 665.Rechtsbijstand kan worden verleend : 1° voor alle handelingen betreffende vorderingen die voor een rechter van de rechterlijke orde, een administratieve rechtbank of een scheidsgerecht moeten worden gebracht of er aanhangig zijn; 2° voor handelingen betreffende de tenuitvoerlegging van vonnissen en arresten; |
3° aux procédures sur requête; | 3° voor rechtsplegingen op verzoekschrift; |
4° aux actes de procédure qui relèvent de la compétence d'un membre de | 4° voor de proceshandelingen die behoren tot de bevoegdheid van een |
l'Ordre judiciaire ou requièrent l'intervention d'un officier public | lid van de rechterlijke orde of waarbij een openbare of een |
ou ministériel; | ministeriële ambtenaar moet optreden; |
5° à la procédure de médiation en matière familiale. | 5° voor de procedure van de bemiddeling in familiezaken. |
[...] | [...] |
Art. 672.La partie civile et la partie civilement responsable peuvent |
Art. 672.De burgerlijke partij en de burgerrechtelijk aansprakelijke |
demander le bénéfice de l'assistance judiciaire en s'adressant par | partij kunnen rechtsbijstand aanvragen bij een, zelfs mondeling |
requête, même verbale, au juge saisi de la poursuite. | gedaan, verzoek aan de rechter voor wie de vervolging aanhangig is. |
[...] | [...] |
Art. 692.Les frais de transport et de séjour des magistrats, |
Art. 692.De reis- en verblijfkosten van de magistraten, openbare of |
officiers publics ou ministériels, les frais et honoraires des | ministeriële ambtenaren, de kosten en het ereloon van de deskundigen, |
experts, les taxes des témoins, conformément aux règles énoncées aux | het getuigengeld, overeenkomstig de regels in de hoofdstukken |
chapitres des expertises et des enquêtes, les frais et honoraires du | betreffende het deskundigenonderzoek en het getuigenverhoor gesteld de |
médiateur en matière familiale désigné conformément à l'article | kosten en het ereloon van de bemiddelaar in familiezaken aangewezen |
734bis, le coût des insertions dans les journaux lorsqu'elles sont | krachtens artikel 734bis, de kosten van opneming in de nieuwsbladen, |
prescrites par la loi ou autorisées par justice, les décaissements et | wanneer de wet zulks voorschrijft of de rechter daartoe verlof geeft, |
le quart des salaires des huissiers de justice, ainsi que les décaissements des autres officiers publics ou ministériels sont avancés à la décharge de l'assisté, selon la procédure prévue au règlement général sur les frais de justice en matière répressive. Le Roi détermine, s'il échet, les modalités d'exécution du présent article ». B.3.1. Il est demandé à la Cour si, en ce qu'elles ne prévoient pas la prise en charge par l'assistance judiciaire des frais du médecin-conseil assistant une partie dans un litige dont l'issue sera | de uitgaven en een vierde van het loon van de gerechtsdeurwaarders, alsmede de uitgaven van de andere openbare of ministeriële ambtenaren worden, ter ontlasting van hem die bijstand geniet, voorgeschoten op de wijze bepaald in het algemeen reglement op de gerechtskosten in strafzaken. De Koning stelt zo nodig regels omtrent de toepassing van dit artikel ». B.3.1. Aan het Hof wordt gevraagd of de voormelde bepalingen, in zoverre zij niet voorzien in de tenlasteneming door de rechtsbijstand van de kosten van de adviserend geneesheer die een partij bijstaat in een geschil waarvan de afloop grotendeels zal worden bepaald door het |
en grande partie déterminée par le résultat d'une expertise médicale, | resultaat van een medisch deskundigenonderzoek, bestaanbaar zijn met |
les dispositions précitées sont compatibles avec les articles 10 et 11 | de artikelen 10 en 11 van de Grondwet, afzonderlijk of in samenhang |
de la Constitution, lus isolément ou en combinaison avec l'article 6 | gelezen met artikel 6 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de |
de la Convention européenne des droits de l'homme, et avec l'article | |
23, alinéa 3, 2°, de la Constitution. | Mens, en met artikel 23, derde lid, 2°, van de Grondwet. |
B.3.2. A la différence des autres dispositions visées par la question | B.3.2. In tegenstelling tot de andere in de prejudiciële vraag |
préjudicielle, l'article 672 du Code judiciaire n'a pas pour objet de | bedoelde bepalingen heeft artikel 672 van het Gerechtelijk Wetboek |
déterminer le champ d'application de l'assistance judiciaire. Il est | niet tot doel de toepassingssfeer van de rechtsbijstand te bepalen. |
donc étranger au problème soulevé par le juge a quo. | Het is dus vreemd aan het door de verwijzende rechter opgeworpen |
B.4. L'article 23, alinéa 3, 2°, de la Constitution garantit le droit | probleem. B.4. Artikel 23, derde lid, 2°, van de Grondwet garandeert aan |
de chacun à l'aide juridique. | eenieder het recht op juridische bijstand. |
L'article 6.1 de la Convention européenne des droits de l'homme | Artikel 6.1 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens |
garantit à tout justiciable le droit de bénéficier d'un procès | waarborgt elke rechtzoekende het recht om een eerlijk proces te |
équitable, ce qui peut impliquer l'assistance d'un conseil pour la | genieten, wat, teneinde te verschijnen voor een rechtscollege, de |
comparution devant une juridiction lorsque les circonstances de | bijstand van een raadsman kan impliceren, wanneer uit de |
l'espèce font apparaître comme très improbable que la personne | omstandigheden van de zaak blijkt dat het zeer onwaarschijnlijk is dat |
concernée puisse défendre utilement sa propre cause (Cour européenne | de betrokken persoon zijn eigen zaak naar behoren kan verdedigen |
des droits de l'homme, Airey c/Irlande, 9 octobre 1979, série A, n° | (Europees Hof voor de Rechten van de Mens, Airey t/Ierland, 9 oktober |
32, p. 13). | 1979, serie A, nr. 32, p. 13). |
B.5. Ainsi que le relève le juge a quo, lorsque le litige porte sur | B.5. Wanneer het geschil betrekking heeft op een voornamelijk medische |
une question essentiellement médicale, les conclusions de l'expertise | kwestie, zullen, zoals de verwijzende rechter opmerkt, de conclusies |
ordonnée par le tribunal, si elles ne lient pas ce dernier, auront | van het door de rechtbank gelaste deskundigenonderzoek, nu zij |
néanmoins une influence déterminante sur sa décision. Le droit à un | laatstgenoemde niet binden, niettemin een doorslaggevende invloed |
procès équitable doit en conséquence être garanti également au cours | hebben op haar beslissing. Het recht op een eerlijk proces moet |
de la procédure d'expertise. Or, la partie qui ne peut bénéficier de | bijgevolg eveneens worden gewaarborgd tijdens de procedure van het |
l'assistance d'un médecin-conseil au cours de cette procédure ne se trouve pas à égalité avec la partie adverse assistée d'un médecin-conseil. Elle est donc atteinte de manière discriminatoire dans son droit à un procès équitable. B.6. Cette partie est également victime d'une différence de traitement qui n'est pas justifiable puisqu'elle repose sur sa situation de fortune alors que le service public de la justice doit être également accessible à tous les justiciables. B.7. Enfin, la différence de traitement critiquée porte atteinte au droit à l'aide juridique garanti par l'article 23, alinéa 3, 2°, de la | deskundigenonderzoek. De partij die tijdens die procedure niet de bijstand van een adviserend geneesheer kan genieten, bevindt zich echter niet op voet van gelijkheid met de tegenpartij die door een adviserend geneesheer wordt bijgestaan. Zij wordt dus op discriminerende wijze geraakt in haar recht op een eerlijk proces. B.6. Die partij is tevens het slachtoffer van een verschil in behandeling dat niet kan worden verantwoord, vermits het berust op haar vermogenssituatie, terwijl de openbare dienst van het gerecht op gelijke wijze toegankelijk moet zijn voor alle rechtzoekenden. B.7. Het bekritiseerde verschil in behandeling doet ten slotte afbreuk aan het recht op juridische bijstand dat wordt gewaarborgd in artikel |
Constitution. Il ressort des travaux préparatoires de cette | 23, derde lid, 2°, van de Grondwet. Uit de parlementaire voorbereiding |
disposition que, parallèlement à ce « droit à l'assistance sociale et | van die bepaling blijkt dat « naast het recht op maatschappelijke |
au droit à l'assistance médicale, cet article vise en premier lieu à | dienstverlening en dat op geneeskundige bijstand, [...] dit artikel in |
protéger la personne se trouvant en état de détresse » et que le | eerste instantie de mens in nood [beoogt] te beschermen » en dat de |
Constituant s'est écarté de l'ancienne conception de l'assistance | Grondwetgever is afgeweken van de vroegere opvatting van de |
judiciaire qui n'avait pas « perdu le caractère caritatif du pro deo » | rechtsbijstand die « het caritatieve pro deo » nog niet was ontgroeid |
: | : |
« Cet article va toutefois plus loin et vise notamment à assurer un | « Het artikel beoogt echter meer, namelijk een groter welzijn. Het |
plus grand bien-être. Le manque de connaissances juridiques ou | gebrek aan juridische kennis of maatschappelijke weerbaarheid mag de |
l'aptitude insuffisante à se défendre socialement ne peuvent pas avoir | |
pour effet de priver l'individu de la jouissance d'un droit ou de la | particulier het genot van een recht niet ontnemen noch hem de |
faculté de se défendre » (Doc. parl., Sénat, S.E. 1991-1992, n° | formulering van een verweer ontzeggen » (Parl. St., Senaat, B.Z. |
100-2/1°, p. 11, et n° 10-2/3°, p. 19). | 1991-1992, nr. 100-2/1°, p. 11, en nr. 10-2/3°, p. 19). |
B.8. Il découle de ce qui précède que les dispositions en cause ne | B.8. Uit wat voorafgaat vloeit voort dat de in het geding zijnde |
sont pas compatibles avec les articles 10 et 11 de la Constitution, | bepalingen niet bestaanbaar zijn met de artikelen 10 en 11 van de |
lus isolément ou en combinaison avec l'article 6 de la Convention | Grondwet, al dan niet in samenhang gelezen met artikel 6 van het |
européenne des droits de l'homme, et avec l'article 23, alinéa 3, 2°, | Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, en met artikel 23, derde |
de la Constitution. | lid, 2°, van de Grondwet. |
B.9. La question préjudicielle appelle une réponse affirmative. | B.9. De prejudiciële vraag dient bevestigend te worden beantwoord. |
Par ces motifs, | Om die redenen, |
la Cour | het Hof |
dit pour droit : | zegt voor recht : |
Les articles 664, 665 et 692 du Code judiciaire violent les articles | De artikelen 664, 665 en 692 van het Gerechtelijk Wetboek schenden de |
10 et 11, lus ou non en combinaison avec l'article 23, alinéa 3, 2°, | artikelen 10 en 11 van de Grondwet, al dan niet in samenhang gelezen |
de la Constitution, et avec l'article 6.1 de la Convention européenne | met artikel 23, derde lid, 2°, van de Grondwet en met artikel 6.1 van |
des droits de l'homme, en ce que, dans le cadre d'une expertise | het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, in zoverre zij in |
judiciaire décidée en vue de trancher un litige d'ordre médical | het kader van een gerechtelijke expertise waartoe werd beslist om een |
portant sur des prestations de sécurité sociale, ils ne permettent pas | medisch geschil te beslechten dat betrekking had op |
à un assuré social qui ne dispose pas de moyens financiers suffisants | socialezekerheidsprestaties, aan een sociaal verzekerde die niet over |
d'obtenir l'assistance judiciaire pour la désignation d'un | voldoende financiële middelen beschikt, geen rechtsbijstand toestaan |
médecin-conseil et la prise en charge de ses frais et honoraires. | om een adviserend geneesheer aan te wijzen en om zijn kosten en |
honoraria ten laste te nemen. | |
Ainsi prononcé en langue française et en langue néerlandaise, | Aldus uitgesproken in het Frans en het Nederlands, overeenkomstig |
conformément à l'article 65 de la loi spéciale du 6 janvier 1989 sur | artikel 65 van de bijzondere wet van 6 januari 1989 op het |
la Cour d'arbitrage, à l'audience publique du 26 octobre 2005. | Arbitragehof, op de openbare terechtzitting van 26 oktober 2005. |
Le greffier, | De griffier, |
P.-Y. Dutilleux. | P.-Y. Dutilleux. |
Le président, | De voorzitter, |
M. Melchior. | M. Melchior. |